Dengeva
Kaynaklı beslenme ve takviye rehberi

Alerji Yapan Gıdalar ve Etikette Alerjen Bilgisi: Türkiye İçin Adım Adım Rehber

Miraç Eroğlu Araştırmacı 25 kaynak
Kısa Yanıt

Türk Gıda Kodeksi Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği, yönetmelikteki istisnalar saklı kalmak üzere, Ek-1'de sayılan alerjiye veya intoleransa neden olan belirli madde veya ürünlerin belirtilmesini zorunlu kılar.[1] Bu alerjen bilgisi ambalajsız satılan gıdalarda ve restoran gibi toplu tüketim yerlerinde de satın alan kişiye sunulur.[1] Anafilaksi yaşamı tehdit edebilen ağır bir alerjik reaksiyondur ve acil tıbbi müdahale gerektirir.[5][8][9][13][22]

Görev ve Kapsam

Gıda alerjisi, vücudun belirli gıdalara tepki vermesidir ve bu gıdalara karşı bağışıklık yanıtıyla ilişkilidir.[4][12] İnek sütü, yumurta, yer fıstığı, soya, sert kabuklu yemişler, kabuklu deniz ürünleri ve buğday en yaygın gıda alerjenleri arasındadır.[4][12] Gıda alerjisinde kurdeşen, deri kaşıntısı, dudaklarda, yüzde ve gözlerde şişme, burun tıkanıklığı ya da akıntısı ve bulantı veya kusma görülebilir.[4][6][8][12]

Gıda intoleransı gıda alerjisinden farklıdır ve ilgili gıda tüketildikten sonra karın ağrısı gibi sindirim belirtilerine neden olabilir.[4][6][8][12] Örneğin laktoz intoleransı, yeterli laktaz enzimi üretilmemesiyle gelişebilir.[6][10] Çölyak hastalığında ise glüten tüketimine verilen bağışıklık yanıtı ince bağırsağa zarar verir ve bu hasar besin öğelerinin gerektiği gibi emilmesini engeller.[7][11]

Gıda alerjisinin değerlendirilmesinde kan veya deri testleri kullanılabilir.[8][12] Besin alerjisi konusunda belirsizlik varsa gözetimli besin yükleme testi gerekebilir; bu test yalnız eğitimli bir sağlık profesyonelince yapılmalıdır.[8][12] Gıda alerjisinin yönetiminde alerjiye neden olan gıdadan kaçınılır.[4][8][9][12] Tanı ve diyet düzenlemesi için hekiminize başvurun.

Türkiye Bağlamı

Türk Gıda Kodeksi Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği, toplu tüketim yerlerinin sunduğu gıdalar dahil son tüketiciye yönelik gıdaları, toplu tüketim yerleri için hazırlanan gıdaları ve işletmeler arasında arz edilen gıdaları kapsar.[1] AB için kısa not: 1169/2011 sayılı AB Tüzüğü de toplu tüketim işletmelerinin sunduğu gıdalar dahil son tüketiciye yönelik bütün gıdalara uygulanır.[3] Benzer bileşenleri “ve/veya” ile birlikte listeleme izni Ek-1'deki alerjenlere uygulanmaz.[2]

Yönetmeliğin Ek-1'i etikette bildirimi zorunlu alerjenleri gruplar hâlinde sayar ve bazı ürünleri bu kapsamın dışında tutar; ancak yenilen hemen her gıda alerjik reaksiyona yol açabilir.[1][2][4][8][12] Hariç tutulan bir ürünün sizin için uygun olup olmadığını hekiminize sorun.

Türkiye'de etikette bildirimi zorunlu alerjen grupları (Yönetmelik Ek-1)
Alerjen grubu Ek-1'deki kapsam ve hariç tutulanlar
Glüten içeren tahıllar Buğday, çavdar, arpa, yulaf, bunların hibrit türleri ve ürünleri. Hariç tutulanlar: dekstroz dahil buğday bazlı glukoz şurupları, buğday bazlı maltodekstrinler, arpa bazlı glukoz şurupları ve tarımsal kökenli etil alkol üretimi de dahil olmak üzere alkollü içkiler için distilat yapımında kullanılan tahıllar.[2]
Kabuklular Kabuklular ve ürünleri.[2]
Yumurta Yumurta ve ürünleri.[2]
Balık Balık ve ürünleri. Hariç tutulanlar: vitamin veya karotenoid preparatlarında taşıyıcı olarak kullanılan balık jelatini ile bira ve şarapta durultma yardımcısı olarak kullanılan balık jelatini veya balık tutkalı.[2]
Yer fıstığı Yer fıstığı ve ürünleri.[2]
Soya Soya fasulyesi ve soya fasulyesi ürünleri. Hariç tutulanlar: tam rafine soya fasulyesi yağı (katı ve sıvı); soya fasulyesinden elde edilen tokoferollerin (E306) doğal karışımları, doğal D-alfa tokoferol, doğal D-alfa tokoferol asetat ve doğal D-alfa tokoferol suksinat; soya fasulyesi kaynaklı bitkisel yağlardan elde edilen bitkisel steroller ve bitkisel sterol esterleri; soya fasulyesi kaynaklı bitkisel sıvı yağ sterollerinden üretilen bitkisel stanol esteri.[2]
Süt Laktoz dahil süt ve süt ürünleri. Hariç tutulanlar: tarımsal kökenli etil alkol üretimi de dahil olmak üzere alkollü içkiler için distilat yapımında kullanılan peynir altı suyu ve laktitol.[2]
Sert kabuklu meyveler Badem, fındık, ceviz, kaju, pikan cevizi, Brezilya fındığı, Antep fıstığı, macadamia ve Queensland fındığı ile ürünleri. Hariç tutulanlar: tarımsal kökenli etil alkol üretimi de dahil olmak üzere alkollü içkiler için distilat yapımında kullanılan sert kabuklu meyveler.[2]
Kereviz Kereviz ve ürünleri.[2]
Hardal Hardal ve ürünleri.[2]
Susam Susam tohumu ve ürünleri.[2]
Kükürt dioksit ve sülfitler Tüketime hazır ya da talimata göre hazırlanmış üründe toplam SO2 olarak 10 mg/kg veya 10 mg/L'yi aşan kükürt dioksit ve sülfitler.[2]
Acı bakla Acı bakla ve ürünleri.[2]
Yumuşakçalar Yumuşakçalar ve ürünleri.[2]

Adımlar

  1. Hazır ambalajlı gıdada zorunlu bilgiler doğrudan ambalajın üzerinde ya da ambalaja ayrılmayacak şekilde yapıştırılmış veya iliştirilmiş etikette bulunur.[1]
  2. Alerjen bilgisi, Ek-1'deki madde veya ürün adları açıkça kullanılarak bileşenler listesinde belirtilir.[1]
  3. Bileşenler listesinde Ek-1 kapsamındaki bu adlar punto, stil ya da arka plan rengi gibi yollarla listenin kalanından açıkça ayrılarak vurgulanır.[1]
  4. Ek-1'deki aynı madde veya üründen gelen birden fazla bileşen ya da işlem yardımcısı varsa, her biri için ayrı ayrı açık etiketleme yapılır.[1]
  5. Ek-1'deki alerjenlerden elde edilen bileşen ve işlem yardımcıları, üretimde ya da hazırlamada kullanılmışsa ve değişmiş biçimde bile son üründe bulunuyorsa bildirilir.[1]
  6. Ambalajsız satılan, satış yerinde tüketici talebiyle paketlenen ve doğrudan satış için hazır ambalajlanan gıdalarda, gıdanın adı ve Ek-1'deki alerjen bilgisi dahil bazı zorunlu bilgiler, satış sırasında satın alan kişinin görebileceği yerlerde bulundurulur ya da gıdayla birlikte ona sunulur.[1]
  7. Bu gıdalarda alıcı talep ederse zorunlu bilgilerin tümü hakkında bilgilendirilir.[1]
  8. Restoran, kantin, okul ya da hastane gibi toplu tüketim yerlerinde, hazır ambalajlı olmayan gıdanın adı ve alerjen bilgisi menü, yazı tahtası veya broşür benzeri araçlarla kolayca görülebilecek ve açıkça okunabilecek şekilde tüketiciye sunulur.[1]
  9. Toplu tüketim yerlerinde bu bilgiler için kelime ya da sayı yerine başka gösterimler, grafikler veya semboller de kullanılabilir.[1]
  10. Anafilaksi belirtileri alerjenle karşılaştıktan sonraki dakikalar içinde ortaya çıkabilir.[5][22]
  11. Anafilakside dil ya da boğaz şişmesi, boğazda sıkışma, ses kısıklığı, yutma güçlüğü, nefes alma güçlüğü, hırıltı veya öksürük, baş dönmesi veya bayılma ve kurdeşen ya da kaşıntılı döküntü görülebilir.[5][8][9][13]
  12. Ciddi alerjik reaksiyonda, varsa adrenalin otoenjektörü hemen kullanılmalıdır.[4][9]
  13. Anafilaksiden şüphelendiğinizde acil yardım numarasını arayın; acil sağlık ekiplerini çağırmak için 112 aranır.[5][9][23][24]
  14. Kişi yatırılır ve bacakları yükseltilebilir; nefes almakta zorlanıyorsa oturabilir, hamileyse sol yanına yatırılır.[5][24]
  15. Kişi kendini daha iyi hissetse bile ayağa kalkmamalı ve yürümemelidir.[5][25]
  16. Hekiminiz size bir acil durum planı verdiyse o plana uyun.

Temsili Örnek

Temsili örnek (yalnız alerjen vurgusunu gösteren kısa bir bileşen listesi kesiti): bir bisküvinin bileşenler listesi “BUĞDAY unu, yağsız SÜT tozu, SÜT kreması, FINDIK” biçiminde yazılabilir; buğday, süt ve fındık Ek-1'de sayıldığı için bu adlar listenin kalanından ayrılarak vurgulanır.[1][2] İkinci bir temsili örnek: bir ekmeğin etiketinde “glutensiz” yazıyorsa, Ek-16'ya göre bu ifade yalnız ekmek satıldığı haliyle en fazla 20 mg/kg glüten içeriyorsa kullanılabilir.[1][2] “Çok düşük gluten” ifadesi ise glüteni azaltılarak özel işlenmiş buğday, çavdar, arpa, yulaf veya bunların melezlerini içeren ve satıldığında en fazla 100 mg/kg glüten içeren gıdalarda kullanılabilir.[2]

Sık Hatalar ve Sınırlar

Ambalajdaki “içerebilir” türü uyarılar, ürünün bir alerjenle istenmeden temas etmiş olabileceğini belirtmek için kullanılır.[17][18] Ambalajda böyle bir uyarının bulunmaması ürünün güvenli olduğu anlamına gelmez.[18][21] Ürünlerin içerikleri zamanla değişebilir; bu yüzden etiketi her satın almada yeniden kontrol edin.[18][20][21]

Bileşenler listesi bulunmayan gıdalarda alerjen bileşen ve işlem yardımcıları, Ek-1'deki madde veya ürün adının ardından “içerir” kelimesiyle bildirilir.[1] Gıdanın adı Ek-1'deki bir madde ya da ürüne açıkça atıfta bulunuyorsa, ilgili bileşen ya da işlem yardımcısının ayrıca bildirilmesi gerekmez.[1]

Bazı glütensiz ürünler buğday nişastası içerebilir; buğday alerjiniz varsa glütensiz ürünlerde de etiketi her zaman kontrol edin.[19][20][21] Glüten açısından çapraz temas, glütenin glüten içeren bir yiyecekten glütensiz bir yiyeceğe geçmesidir.[14][16]

Kontrol Listesi

  • Etiketteki bileşenler listesini dikkatle okuyun; Ek-1'deki alerjen adları bu listede vurgulanır.[1][4][5][8][9][12]
  • Dışarıda yemek yerken gıda alerjinizi servis çalışanlarına bildirin.[4][5][12]
  • Adrenalin otoenjektörünüz varsa kullanımını eğitim cihazıyla çalışın.[5][13]
  • Glütensiz yiyecekleri glüten içeren yiyeceklerden ayrı saklayın.[14][16]
  • Glütensiz yemek hazırlarken temiz yüzeyler ve temiz mutfak araçları kullanın.[15][16]
  • Ortak kullanılan tereyağı ve reçel gibi sürülebilir ürünlere ekmek kırıntısı karışmaması için temiz kaşık ya da bıçak kullanın.[15][16]

Sık Sorulan Sorular

İnternetten sipariş ettiğim gıdanın alerjen bilgisini ne zaman görebilirim?

Uzaktan iletişim araçlarıyla satılan gıdalarda, alerjen bilgisi dahil zorunlu bilgiler, tavsiye edilen tüketim tarihi veya son tüketim tarihi hariç, satın alma işlemi sonuçlanmadan önce hazır bulundurulur.[1] Bu bilgiler uzaktan satışı destekleyen materyalde ya da gıda işletmecisinin açıkça belirlediği diğer uygun araçlarla, ek masraf yüklenmeden sunulur.[1] Zorunlu bilgilerin tümü teslimat sırasında da sunulur.[1]

Restorandan internetten yemek siparişi verirken de alerjen bilgisi sunulur mu?

Toplu tüketim yerlerinin uzaktan sattığı gıdalarda da gıdanın adı ve alerjen bilgisi, uzaktan satış kurallarına uygun olarak hazır bulundurulur.[1]

Çiğ meyve ya da sebze yedikten sonra ağız bölgesinde tepki olabilir mi?

Oral alerji sendromu, belirli çiğ meyve ve sebzeler tüketildikten sonra ağız bölgesini etkileyebilir.[4][8]

Gıda alerjisi belirtileri ne zaman başlar?

Gıda alerjisi belirtileri yemekten hemen sonra ya da daha geç ortaya çıkabilir.[4][8]

Bebek formülünün etiketinde “glutensiz” ibaresi olur mu?

Hayır; ilgili gıda kodeksinde tanımlanan bebek formülleri ve devam formüllerinde glüten yokluğu ya da azaltılmış varlığı hakkında bilgilendirme yapılamaz.[1]

Glütensiz bir üründe yulaf bulunabilir mi?

Ek-16'ya göre glütensiz ya da çok düşük glütenli gıdalardaki yulaf, buğday, çavdar, arpa veya bunların melezleriyle bulaşmayı önleyecek şekilde özel olarak üretilmeli, hazırlanmalı ya da işlenmeli ve glüteni 20 mg/kg'ı aşmamalıdır.[2]

Uyarı

Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır; tanı, tedavi veya kişisel diyet önerisi değildir. Besin alerjisi, çölyak ve intolerans tanısını hekim koyar; bir besini diyetten çıkarmadan önce hekime danışılmalıdır. Ciddi alerjik tepki şüphesinde 112 aranmalıdır. Hekimin önerdiği tedavi bu içeriğe dayanılarak değiştirilmemeli ya da bırakılmamalıdır.

Bu içerikte kaynak düzenleme, taslak veya ön denetim için yapay zekâ araçlarından yararlanılmıştır. Nihai metni adı belirtilen araştırmacı onaylamıştır. Bu onay, sağlık uzmanı incelemesi değildir.

Kaynaklar

  1. [1] mevzuat.gov.tr. Türk Gıda Kodeksi Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği (güncel metin). 2017. https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuatmetin/yonetmelik/7.5.23282.pdf (Erişim: 2026-10-26)
  2. [2] mevzuat.gov.tr. Türk Gıda Kodeksi Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği ekleri (Ek-1 alerjen listesi, Ek-16 gluten ifadeleri). 2017. https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuatmetin/yonetmelik/7.5.23282-Ek.docx (Erişim: 2026-10-26)
  3. [3] eur-lex.europa.eu. Regulation - 1169/2011 - EN - Food Information to Consumers Regulation. Belgede tarih belirtilmemiştir. https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:32011R1169 (Erişim: 2026-10-26)
  4. [4] nhs.uk. Food allergy - NHS. Belgede tarih belirtilmemiştir. https://www.nhs.uk/conditions/food-allergy/ (Erişim: 2026-10-26)
  5. [5] nhs.uk. Anaphylaxis - NHS. Belgede tarih belirtilmemiştir. https://www.nhs.uk/conditions/anaphylaxis/ (Erişim: 2026-10-26)
  6. [6] nhs.uk. Lactose intolerance - NHS. Belgede tarih belirtilmemiştir. https://www.nhs.uk/conditions/lactose-intolerance/ (Erişim: 2026-10-26)
  7. [7] nhs.uk. Coeliac disease - NHS. Belgede tarih belirtilmemiştir. https://www.nhs.uk/conditions/coeliac-disease/ (Erişim: 2026-10-26)
  8. [8] medlineplus.gov. Food allergy: MedlinePlus Medical Encyclopedia. Belgede tarih belirtilmemiştir. https://medlineplus.gov/ency/article/000817.htm (Erişim: 2026-10-26)
  9. [9] medlineplus.gov. Anaphylaxis: MedlinePlus Medical Encyclopedia. Belgede tarih belirtilmemiştir. https://medlineplus.gov/ency/article/000844.htm (Erişim: 2026-10-26)
  10. [10] medlineplus.gov. Lactose intolerance: MedlinePlus Medical Encyclopedia. Belgede tarih belirtilmemiştir. https://medlineplus.gov/ency/article/000276.htm (Erişim: 2026-10-26)
  11. [11] medlineplus.gov. Celiac disease - sprue: MedlinePlus Medical Encyclopedia. Belgede tarih belirtilmemiştir. https://medlineplus.gov/ency/article/000233.htm (Erişim: 2026-10-26)
  12. [12] allergy.org.au. Food Allergy FAQ - Australasian Society of Clinical Immunology and Allergy (ASCIA). Belgede tarih belirtilmemiştir. https://www.allergy.org.au/patients/food-allergy/food-allergy (Erişim: 2026-10-26)
  13. [13] allergy.org.au. Anaphylaxis - Australasian Society of Clinical Immunology and Allergy (ASCIA). Belgede tarih belirtilmemiştir. https://www.allergy.org.au/patients/about-allergy/anaphylaxis (Erişim: 2026-10-26)
  14. [14] niddk.nih.gov. Eating, Diet, & Nutrition for Celiac Disease (NIDDK). Belgede tarih belirtilmemiştir. https://www.niddk.nih.gov/health-information/digestive-diseases/celiac-disease/eating-diet-nutrition (Erişim: 2026-10-26)
  15. [15] coeliac.org.uk. Avoid Gluten Free Cross Contamination at Home (Coeliac UK). Belgede tarih belirtilmemiştir. https://www.coeliac.org.uk/living-with-coeliac-disease/food-and-drink/cooking-at-home/cross-contamination/ (Erişim: 2026-10-26)
  16. [16] coeliac.org.au. Managing Cross Contact at Home (Coeliac Australia). Belgede tarih belirtilmemiştir. https://coeliac.org.au/live/managing-cross-contact-at-home/ (Erişim: 2026-10-26)
  17. [17] fda.gov. Food Allergies (U.S. Food and Drug Administration). Belgede tarih belirtilmemiştir. https://www.fda.gov/food/food-labeling-nutrition/food-allergies (Erişim: 2026-10-26)
  18. [18] foodallergy.org. How to Read a Food Label (Food Allergy Research & Education). Belgede tarih belirtilmemiştir. https://www.foodallergy.org/food-labels (Erişim: 2026-10-26)
  19. [19] bda.uk.com. Wheat Free Diet: Food Fact Sheet (British Dietetic Association). Belgede tarih belirtilmemiştir. https://www.bda.uk.com/resource/wheat-free-diet.html (Erişim: 2026-10-26)
  20. [20] nn.nhs.scot. Wheat Allergy: Patient Information Leaflet (NHS Scotland, CYANS). 2025. https://www.nn.nhs.scot/cyans/wp-content/uploads/sites/21/2026/07/NSD610-014.02-CYANS-Wheat-Allergy-PIL.pdf (Erişim: 2026-10-26)
  21. [21] worcsacute.nhs.uk. Wheat Free Diet (Worcestershire Acute Hospitals NHS Trust). Belgede tarih belirtilmemiştir. https://www.worcsacute.nhs.uk/leaflets/wheat-free-diet/ (Erişim: 2026-10-26)
  22. [22] aid.org.tr. Anafilaksi (Türkiye Ulusal Alerji ve Klinik İmmünoloji Derneği). Belgede tarih belirtilmemiştir. https://www.aid.org.tr/hastaliklar/alerji-ve-bagisiklik-sistemi-hastaliklari/anafilaksi/ (Erişim: 2026-10-26)
  23. [23] 112.gov.tr. Acil Durum Kılavuzu (T.C. İçişleri Bakanlığı İller İdaresi Genel Müdürlüğü, 112 Acil Çağrı Merkezi). Belgede tarih belirtilmemiştir. https://www.112.gov.tr/kurumlar/112.gov.tr/IcSite/aksaray/Tanitim/AcilDurumKlavuzu.pdf (Erişim: 2026-10-26)
  24. [24] aid.org.tr. Anafilaksi Cep Rehberi 2021 (Türkiye Ulusal Alerji ve Klinik İmmünoloji Derneği). Belgede tarih belirtilmemiştir. https://www.aid.org.tr/wp-content/uploads/2021/03/Anafilaksi-Cep-Rehberi_2021.pdf (Erişim: 2026-10-26)
  25. [25] anaphylaxis.org.uk. What to do in an emergency (Anaphylaxis UK). Belgede tarih belirtilmemiştir. https://www.anaphylaxis.org.uk/what-to-do-in-an-emergency/ (Erişim: 2026-10-26)

Değişiklik Kaydı

  • 28.10.2026 İlk yayın: kaynaklar arşivlendi, cümleler çok kaynaklı doğrulamadan geçti.